Sankcja kredytu darmowego: 20 tysięcy spraw to dopiero rozgrzewka. Prawdziwa fala uderzy po wyroku TSUE 23 kwietnia 2026

Banki chwalą się, że wygrywają większość spraw sądowych o SKD. Ale ta statystyka może być złudna — bo kancelarie świadomie wstrzymują setki pozwów, czekając na jeden wyrok z Luksemburga. Wyrok, który zapadnie za kilka tygodni.

Przez dekadę przepis istniał w ustawie, ale nie działał. Artykuł 45 ustawy o kredycie konsumenckim — czyli słynna dziś sankcja kredytu darmowego — uchwalono w 2011 roku i przez większość tego czasu pozostawał prawniczą ciekawostką, o której wiedzieli specjaliści od prawa konsumenckiego, ale nie wiedziały miliony kredytobiorców. Dziś to jedna z największych sal bitewnych polskiego systemu bankowego. I wiele wskazuje, że najgorsze — z perspektywy banków — dopiero nadejdzie.

Granica 20 tysięcy przekroczona — ale to tylko czubek góry lodowej

Dane z raportów rocznych giełdowych banków za 2025 rok są jednoznaczne: na koniec czwartego kwartału łącznie toczono 20 850 postępowań dotyczących sankcji kredytu darmowego. Rok wcześniej, na koniec 2024 roku, było ich 12 384. Wzrost rok do roku wynosi niemal 68 procent. Tempo kwartalnego przyrostu lekko wyhamowało — do 9,2% w ostatnim kwartale wobec ponad 12% kwartał wcześniej — ale nie ma w tym żadnego powodu do bankowego optymizmu.

Spowolnienie to nie sygnał normalizacji. To sygnał, że rynek czeka. Kancelarie prawne, które przez ostatnie miesiące intensywnie pozyskiwały klientów, analizowały umowy i zawierały kontrakty na reprezentację procesową, świadomie wstrzymują się z wnoszeniem pozwów. Czekają na jeden wyrok — ten z Luksemburga, zaplanowany na 23 kwietnia 2026 roku.

Warto dodać, że liczba ta jest strukturalnie zaniżona. Statystyki giełdowe nie obejmują banków spółdzielczych, SKOK-ów, instytucji pożyczkowych ani podmiotów z sektora pozabankowego — a to ogromna część rynku konsumenckiego finansowania, w którym problematyczne umowy były co najmniej równie powszechne. Według ostrożnych szacunków realna liczba spraw aktywnych w polskim systemie prawnym, licząc wszystkie kategorie podmiotów, może już dziś przekraczać 25 tysięcy. A i to nie oddaje pełnego obrazu.

Która instytucja ma najwięcej kłopotów? Pełna tabela sporów

Liderem zestawienia — i to z wyraźną przewagą — jest PKO Bank Polski. Z ponad 6,6 tysiąca aktywnych sporów SKD jest to liczba, która dwukrotnie przewyższa portfel drugiego w kolejności Alior Banku. Ale sam bezwzględny wolumen to nie wszystko. Bardziej niepokojące dla inwestorów powinny być wskaźniki dynamiki: Bank Pekao i mBank zanotowały wzrosty przekraczające 100% rok do roku. Oznacza to, że dla tych instytucji SKD dopiero rozgrzewa się jako temat operacyjny.

Źródło: raporty roczne banków; b.d. = brak danych w danym kwartale. Łączna wartość roszczeń ujawniona w raportach: ponad 579 mln zł (bez Banku Millennium i ING Banku Śląskiego, które nie ujawniają tej wartości).

Banki wygrywają — ale ta statystyka wymaga ważnego przypisu

Część banków zdecydowała się ujawnić nie tylko liczbę toczących się spraw, ale też wyniki tych zakończonych. I te dane wyglądają z punktu widzenia sektora korzystnie:

Brzmi imponująco. Problem w tym, że te liczby opisują przeszłość, a nie przyszłość. Sprawy, które trafiały do sądów we wcześniejszych latach, opierały się na bardziej oczywistych podstawach prawnych albo — odwrotnie — były zakładane bez odpowiedniego przygotowania, a banki mogły je stosunkowo łatwo wygrywać. Tymczasem kancelarie adwokackie i radców prawnych, które dziś przygotowują portfele spraw na wyrok TSUE, robią to ze znacznie precyzyjniejszymi strategiami procesowymi, opartymi m.in. na spójnym argumencie z zakresu prawa unijnego.

Warto też pamiętać, że zakończone prawomocnie sprawy to nadal ułamek procenta wszystkich aktywnych postępowań. Na przykład mBank rozstrzygnął 141 spraw przy 1 262 aktywnych — co oznacza, że ponad 91% jego sporów nadal toczy się lub czeka na wyznaczenie terminu.

Zamrożony rynek: dziesiątki tysięcy spraw gotowych, ale jeszcze nie złożonych

Aby zrozumieć, dlaczego rzeczywista skala ryzyka dla banków jest znacznie wyższa niż sugerują raporty, trzeba przyjrzeć się temu, czego raporty nie pokazują. Kancelarie specjalizujące się w sprawach konsumenckich od kilkunastu miesięcy prowadzą intensywną akcję i odnotowują duże zainteresowanie kredytobirców. Analizują umowy, zawierają kontrakty na reprezentację i przygotowują dokumentację procesową. Ale pozwów nie wnoszą.

Część z nich prowadzi zamiast tego postępowania przed Rzecznikiem Finansowym — co jest działaniem z pozoru ugodowym, a w praktyce często jedynie mostem między zawarciem umowy z klientem a złożeniem pozwu. Kancelaria wykazuje aktywność, klient ma poczucie, że sprawa idzie do przodu, a bank dostaje miękkie ostrzeżenie. Wyrok TSUE zamieni to łagodne ostrzeżenie w salwę setek pozwów składanych niemal jednocześnie.

Zgodnie z szacunkami ostrożnymi, liczba umów zawartych z klientami przez kancelarie — gotowych do skierowania do sądów zaraz po wyroku — może być dwa do trzech razy wyższa niż liczba aktualnie toczących się postępowań. Oznacza to potencjał od 40 do 60 tysięcy nowych pozwów w perspektywie kilku miesięcy. Polskie sądy cywilne, wciąż dochodzące do siebie po fali spraw frankowych, stoją przed kolejnym potężnym wyzwaniem organizacyjnym.

Dlaczego umowy są wadliwe? Problem tkwi w konstrukcji, nie w drobnym druku

Można odnieść wrażenie, że cała dyskusja o SKD sprowadza się do dziur w papierologii — przeoczonych rubryczek, brakujących podpisów, drobnych niedopatrzeń formalnych, które kancelarie wyławiają lupą. To obraz nieprawdziwy i celowo upraszczający.

Serce problemu bije głębiej. W praktyce polskiego rynku kredytowego przez lata dominował schemat, w którym prowizja — czyli wynagrodzenie banku za udzielenie kredytu — była doliczana do kwoty kredytu, a następnie od tej powiększonej sumy bank naliczał odsetki. Konsument, który pożyczał 20 tysięcy złotych, podpisywał umowę na 22 500 złotych (kredyt plus prowizja 2 500 zł), a odsetki płacił od całej kwoty — łącznie od tych 2 500 złotych, które nigdy nie trafiły na jego konto, bo od razu wróciły do banku jako opłata.

Do tego dochodzi kwestia, która w lekturze prawnej może wydawać się techniczna, ale ma bardzo konkretne konsekwencje finansowe: chaos definicyjny w umowach. Przez lata banki stosowały w dokumentach pojęcia takie jak „kwota kredytu”, „całkowita kwota kredytu” i „kwota do wypłaty” w sposób niejednolity — nierzadko wzajemnie sprzeczny. Zdarzało się, że „kwota kredytu” była wyższa niż „całkowita kwota kredytu”, co jest pojęciowym absurdem i wprost narusza wymogi ustawy o kredycie konsumenckim.

Konsument musi rozumieć — nie tylko podpisywać

Z orzecznictwa TSUE wynika konsekwentna linia: obowiązek transparentności umowy kredytowej to nie formalność polegająca na wpisaniu liczb w odpowiednie kratki. Konsument musi mieć realną możliwość zrozumienia ekonomicznych skutków zaciąganego zobowiązania — w tym tego, od jakiej kwoty naliczane są odsetki i jakie koszty zostały skapitalizowane. Jeśli umowa posługuje się niespójnymi pojęciami albo przemilcza kluczowe informacje — bank naraża się na zarzut naruszenia obowiązków informacyjnych.

Co istotne: TSUE w swoich wcześniejszych orzeczeniach sygnalizował również, że koszty kredytu nie powinny się na siebie nakładać — tzn. prowizja nie może być jednocześnie kosztem pozaodsetkowym i podstawą naliczania kosztu odsetkowego. Właśnie ta sprzeczność leży u podstaw sporej części sporów SKD. Jak Trybunał utrzyma w tym zakresie wewnętrzną spójność w nadchodzących orzeczeniach — to jedno z kluczowych pytań, na które odpowiedź poznamy 23 kwietnia.

CCD2 i nowa ustawa: prawo idzie w kierunku konsumentów

Niezależnie od wyroku TSUE, rynek kredytów konsumenckich czeka legislacyjna rewolucja. UOKiK finalizuje projekt nowej ustawy o kredycie konsumenckim, implementującej unijną dyrektywę CCD2. Kluczowa nowość to wprowadzenie trzech wariantów sankcji kredytu darmowego, różniących się surowością skutków prawnych.

Źródło: projekt ustawy UOKiK implementujący dyrektywę CCD2; stan na marzec 2026 r. Uwaga: nowe przepisy nie będą działać wstecz — decyduje data zawarcia umowy.

Ten ostatni wariant — kredyt oddany bez obowiązku zwrotu kapitału — budzi w środowisku bankowym niepokój porównywalny z tym, który towarzyszył pierwszym wyrokom unieważniającym umowy frankowe. Czy UOKiK utrzyma się przy tym projekcie? Lobbing sektora bankowego jest intensywny. Na razie urząd nie wycofuje się ze swojego stanowiska.

Co zrobić, jeśli spłaciłeś lub spłacasz kredyt konsumencki?

Sankcja kredytu darmowego nie jest narzędziem dla wszystkich. Nie każda umowa zawiera wady uzasadniające jej zastosowanie, a nie każde naruszenie formalne automatycznie otwiera drogę do zwrotu odsetek. Ale skala zjawiska i liczba postępowań, które trafiają do sądów z powodzeniem — nawet przy obecnej, stosunkowo korzystnej dla banków statystyce rozstrzygnięć — wskazuje, że wadliwych umów na rynku jest bardzo dużo.

Jeśli zaciągałeś kredyt gotówkowy, ratalny lub samochodowy w polskim banku lub instytucji pożyczkowej po roku 2011 – warto zweryfikować umowę pod kątem potencjalnych podstaw do SKD. Kluczowe elementy, na które zwracają uwagę prawnicy, to: sposób prezentacji RRSO i całkowitej kwoty kredytu, mechanizm naliczania prowizji, spójność definicji stosowanych w umowie oraz kompletność harmonogramu spłat.

Podsumowanie: cisza przed burzą

Polski rynek sporów o sankcję kredytu darmowego wygląda z zewnątrz jak zjawisko stabilizujące się — tempo przyrostu nowych spraw wyraźnie zwolniło w ostatnim kwartale. Ale ta pozorna stabilizacja jest wyłącznie efektem racjonalnej strategii procesowej kancelarii: po co wnosić pozwy, gdy za kilka tygodni wyrok TSUE może radykalnie poprawić argumentację?

23 kwietnia 2026 roku będzie datą, po której obraz rynku zmieni się w ciągu tygodni. Jeśli TSUE potwierdzi naruszenia w sposobie konstruowania i prezentowania kosztów kredytu konsumenckiego — a są ku temu poważne podstawy w dotychczasowym orzecznictwie europejskim — banki staną przed lawiną nowych spraw, znacznie lepiej przygotowanych procesowo niż te, które rozstrzygały dotychczas.

Prawdziwa lekcja z historii CHF warta zapamiętania brzmi: sektor bankowy przez lata bagatelizował ryzyko związane z wadliwością umów frankowych. Kiedy TSUE przemówił, rynek zmienił się nie do poznania. Nie wiadomo, czy SKD zakończy się analogicznym przełomem. Ale skala przygotowań po stronie konsumentów i kancelarii wskazuje, że tym razem nikt nie zamierza być zaskoczony.